Wstęp
Łysostopek wrzecionowatotrzonowy (Gymnopus fusipes) to interesujący gatunek grzybów, który należy do rodziny Omphalotaceae. Jego klasyfikacja oraz morfologia fascynują zarówno mykologów, jak i amatorów grzybobrania. Grzyb ten, znany również pod różnymi nazwami polskimi, takich jak opieńka wrzecionowata czy pieniążek wrzecionowaty, ma swoje miejsce zarówno w ekosystemach leśnych, jak i w naukowych badaniach nad mykobiotą. Celem tego artykułu jest przybliżenie jego charakterystyki, występowania oraz znaczenia w ekosystemie.
Systematyka i nazewnictwo
Łysostopek wrzecionowatotrzonowy został po raz pierwszy zdiagnozowany przez Jean Baptiste François Pierre Bulliarda w 1783 roku, nadając mu nazwę Agaricus fusipes. Nową, uznaną w literaturze nazwę nadał mu Samuel Frederick Gray w 1821 roku. Gatunek ten posiada wiele synonimów, co potwierdza jego bogatą historię klasyfikacji. Wśród synonimów znajdują się takie nazwy jak Collybia crassipes, Rhodocollybia fusipes oraz Gymnopus fusipes var. rugosus.
W języku polskim grzyb ten znany jest pod różnymi nazwami, które odzwierciedlają jego cechy morfologiczne. Propozycja Władysława Wojewody z 2003 roku, by nazywać go łysostopek wrzecionowatotrzonowy, jest obecnie najbardziej akceptowana. Takson ten należy do klasyfikacji Basidiomycota i znajduje się w rzędzie Agaricales.
Morfologia
Kapelusz
Kapelusz łysostopka wrzecionowatotrzonowego ma średnicę od 4 do 10 cm. Początkowo przyjmuje kształt dzwonkowaty, a z czasem staje się nisko łukowaty lub płaski z delikatnym garbem na szczycie. Brzeg kapelusza jest nieregularny i gładki, a jego powierzchnia może przybierać różne odcienie – od bladoczerwonawy przez czerwonobrązowy aż po bladobrązowy, często z ciemnobrązowymi plamami. Ważną cechą morfologiczną jest to, że kapelusz nie jest higrofaniczny; w wilgotnym stanie prążkowanie widoczne jest tylko na brzegu.
Blaszki
Blaszki tego grzyba są rzadkie i pofałdowane, początkowo białokremowe, z czasem przechodzą w mięsnoczerwony odcień. W dojrzałym stadium blaszki są pokryte białymi zarodnikami, co czyni je charakterystycznym elementem w identyfikacji gatunku.
Trzon
Trzon łysostopka wrzecionowatotrzonowego osiąga wysokość od 6 do 15 cm i grubość od 1 do 2 cm. Ma kształt wrzecionowaty z wyraźnym zgrubieniem w środkowej części oraz zwężeniem u podstawy. Jego powierzchnia jest podłużnie włóknista i może mieć barwę od blado brązowej do czerwonobrązowej, przy czym dolna część trzonu jest zazwyczaj ciemniejsza – brązowoczarna. Trzon rośnie na głęboko przytwierdzonej korzeniastej podstawie wyrastającej z czarnego sklerocjum o nieregularnym kształcie.
Miąższ
Miąższ grzyba jest sprężysty i ma kolor od białawego do kremowego. W obrębie trzonu miąższ staje się bardzo twardy. Charakteryzuje się brakiem wyraźnego smaku oraz zapachu, co sprawia, że nie jest on szczególnie atrakcyjny dla smakoszy grzybów.
Cechy mikroskopowe
Mikroskopowe badania łysostopka wrzecionowatotrzonowego ujawniają elipsoidalne zarodniki o wymiarze 5,5–6,5 × 3–4 µm. Zarodniki te mogą być czasem migdałowate i są nieamyloidalne. To ważna cecha dla mykologów zajmujących się identyfikacją i klasyfikacją tego gatunku.
Występowanie i siedlisko
Łysostopek wrzecionowatotrzonowy ma szerokie rozprzestrzenienie geograficzne. W Europie spotykany jest w wielu krajach, a także notowany w Ameryce Północnej oraz Azji i Nowej Zelandii. W Polsce jego występowanie zostało udokumentowane przez Władysława Wojewodę w zestawieniu wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych w 2003 roku. Gatunek ten znajduje się na liście grzybów rzadkich i objętych ochroną.
Lubi środowiska leśne – występuje zarówno w lasach liściastych, mieszanych jak i w zaroślach. Łysostopek ten rośnie głównie na martwym drewnie dębów i buków, chociaż można go spotkać również na innych drzewach liściastych. Owocniki tego grzyba pojawiają się zazwyczaj między czerwcem a listopadem, często tworząc kępki na martwych pniach lub u podstawy starych drzew.
Zakończenie
Łysostopek wrzecionowatotrzonowy to fascynujący przedstawiciel mykologii polskiej i światowej. Jego unikalne cechy morfologiczne oraz szerokie występowanie czynią go interesującym obiektem badań dla naukowców oraz amatorów grzybów. Mimo że nie jest powszechnie spotykany, jego obecność w ekosystemach leśnych jest istotna dla zachowania bioróżnorodności oraz równowagi ekologicznej. Zrozumienie jego biologii oraz roli w przyrodzie może przyczynić się do lepszego zarządzania zasobami leśnymi oraz ochrony rzadkich gatunków grzybów.
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).